Adelsdiploma (1789)
Een opmerkelijk adelsrechtelijk aspect van het adelsdiploma uit 1789 is de toepassing van een juridische fictie op de zesde pagina. De tekst stipuleert dat Johann Anton Quast en zijn echtgenote worden verheven “also u. dergestalt, als ob sie von ihren vier Ahnherrn Vater und Mutter, auch Geschlechten beiderseits durchaus recht Edelgebohrne Turnier=genossene und Rittermäßige Edelleuthe und Frauen jederzeit gewesen wären”. Deze bepaling stelt de begunstigden wettelijk gelijk aan personen die kunnen bogen op ten minste vier adellijke kwartieren (grootouders aan zowel vaders- als moederszijde). Een standaard patent van adel verleent een nieuwe status vanaf het moment van uitgifte. Deze specifieke clausule gebruikt echter de bewoording dat de begunstigden moeten worden behandeld alsof zij “altijd al waren geweest” (“jederzeit gewesen wären”). Door de adellijke status juridisch als een reeds lang bestaand, onafgebroken feit te presenteren, projecteert het diploma uit 1789 de verheffing direct terug in het verleden. Om Quast en zijn vrouw wettelijk aan vier adellijke kwartieren te helpen, moet het diploma dus deze voorouders postuum en met terugwerkende kracht van adel maken.
De bepaling diende een fundamenteel pragmatisch doel binnen de strikte standenmaatschappij van het Heilige Roomse Rijk. Allereerst ontsloeg het de familie van de zogenoemde Ahnenprobe, waardoor de formele wachttijd voor opname in exclusieve adellijke kringen direct werd overbrugd. Daarnaast verleende het hun de status van “Turnier-genossene”, een historische toernooigerechtigdheid die in de laat-achttiende eeuw vooral fungeerde als het ultieme symbool voor de hoogste adel. Tot slot waarborgde de clausule onmiddellijke toegang tot adellijke kapittels en geestelijke ambten (“zu geistlichen Stellen, auf adelichen Stifftern”), instituties die normaliter buitengewoon strenge eisen stelden aan adellijke afstamming. Resumerend verleende het de familie via een juridische constructie per direct de volwaardige privileges, de status en het prestige van de oude rijksadel.
Freiherren-diploma (1790)
De opvolgende verheffing van Johann Anton Quast tot Reichsfreiherr in 1790 bouwde voort op een specifieke reeks juridische, bestuurlijke en ceremoniële rechten die in het adelsdiploma van 1789 al waren verleend, en kende daarnaast nieuwe voorrechten toe. Het Freiherren-diploma gaf de familie het formele recht om “adeliche, rittermäsige Lehen” (adellijke, ridderlijke leengoederen) te bezitten en te gebruiken op gelijke voet met de reeds bestaande rijksvrijheren. Ook werd hun positie bevestigd om zitting te nemen in “geistlichen Stellen” (geestelijke ambten), “Famielienstifften” (familiestichtingen), alsook in rijks- en andere vergaderingen (“Handlungen”)..
Op militair en representatief vlak bevestigde het diploma uit 1790 (evenals dat van 1789) hun uitdrukkelijke recht om het uitgebreide vrijheerlijke wapen (“Wappen und Kleinod”) in te zetten bij veldslagen, toernooien, ridderspelen en veldtochten, inclusief het recht om banieren en tenten op te slaan (“Panieren, Gezelten aufschlagen”). Dit visuele voorrecht strekte zich ook uit tot civiel gebruik in begrafenissen (“Begräbnissen”), op schilderijen (“Gemählden”) en bij zegels (“Pettschaften”).
Verder mandateerde het decreet dat alle wereldlijke en geestelijke autoriteiten binnen het Heilige Roomse Rijk, waaronder keurvorsten, vorsten, graven en vrijheren, verplicht waren om de familie als Reichsfreiherren te erkennen en hen in alle akten en correspondentie met hun nieuwe titel en bijbehorende eerbewijzen aan te spreken (“nennen, titulieren, genennet und geschrieben werden”).
Om de onschendbaarheid van deze rechten te garanderen, stelde de keurvorst (als Rijksvoogd/Reichsvikar) in 1790 een formele straf in voor eenieder die de familie in het uitoefenen van hun privileges hinderde of tegenwerkte. Overtreders riskeerden een boete van “fünfzig Mark löthigen Goldes” (vijftig mark puur goud). Deze boete werd gelijkelijk in twee helften (“halbtheil”) verdeeld: de ene helft verviel aan de kas van het Rijksvicariaat (en latere keizers), en de andere helft diende als compensatie voor de gedupeerde familie Quast of hun nakomelingen.
Verheffing in plaats van erkenning
Hoewel het adelsdiploma van J.A. Quast melding maakt van een verheffing in de adelstand (Standeserhöhung), impliceert dit niet noodzakelijkerwijs dat de familie vóór dit moment niet tot de adel werd gerekend. Uit onderzoek van Georg Freiherr von Frölichsthal naar nobiliteringen in het Heilige Roomse Rijk, blijkt dat er binnen het rijk een veelvoud aan verschillende, regionale adelstatuten bestond, waarvan wederzijdse erkenning allerminst vanzelfsprekend was (Nobilitierungen im Heiligen Römischen Reich. Ein Überblick, in: Sigismund Freiherr v. Elverfeldt-Ulm (Hg.): Adelsrecht, Limburg an der Lahn 2001, p. 67 e.v.):
Wie dargestellt war das Standeserhöhungsrecht 1467 zu einem Reservatrecht des Kaisers geworden. Die in den Wahlkapitulationen ab 1636 entwickelten Vorbehalte bezüglich einer landesherrlichen Jurisdiktion (vgl. unter 2.1.1.) führten dann in den größeren Territorien recht rasch zu landesherrlichen Ausschreibungen (Anerkennungen, Bestätigungen, Intimationen, Nostrifizierungen); jeder, der eine kaiserliche Standeserhöhung erhielt und sich in „seinem“ Land dieser bedienen wollte, hatte der landesfürstlichen Regierung Mitteilung davon zu machen. Diese wiederum hatte den Adel anzuerkennen oder dem kaiserlichen Hofe ihre Bedenken kundzutun. Solche landesherrliche Ausschreibungen gab es in den verschiedensten Territorien: Mecklenburg-Schwerin (einmalig 1530, dann ab 1667), Kursachsen (1628), Preußen (1654), Sachsen-Weissenfels (1673), Sachsen-Merseburg (1685), Sachsen-Zeitz (1702), Kurbraunschweig-Lüneburg (1706), Mecklenburg-Strelitz (1794) und Baden (1805)
(…)
Die Widersprüche zwischen gesatztem Reichsrecht und faktischer Entwicklung haben natürlich auch zeitgenössische Juristen bewegt. Während noch im 17. Jahrhundert das ausschließliche Recht des Kaisers (und der von ihm Ermächtigten) zur Nobilitierung zumindest in den deutschsprachigen Gebieten weitgehend unbestritten gewesen sein dürfte, brach im 18. Jahrhundert der Disput voll aus. Die Palette reichte damals vom Negieren der Vornahme von Adelsverleihungen durch einzelne Reichsfürsten bzw. die klare Verteidigung des kaiserlichen Reservatrechtes (Steck, Riccius, Zeiller) über eine neutrale Position (Bilderbeck, Moser), das schlichte Konstatieren landesfürstlicher Verleihungen (Kreittmayr), die Anerkennung des landesfürstlichen Rechtes zur Adelsverleihung mit Beschränkung der Gültigkeit auf das eigene Territorium (Klaute) und die Verteidigung der landesfürstlichen Berechtigung zur Adelsverleihung (Pfeffinger, Struve, Müller) bis zu einer derart heftigen Bekämpfung eines kaiserlichen Reservatrechtes, daß als Resultat den Markgrafen von der Lausitz mehr Rechte zustehen sollten als dem Kaiser (sic!) (Troppaneger). Die Rechtsfrage der Gültigkeit der Verleihungen „aus landesfürstlicher Macht“ blieb so bis zum Untergang des alten Reiches ungeklärt und war am Ende wohl auch weniger eine Rechtsfrage als vielmehr eine Machtfrage.
Frölichsthal, § 2.1.3.3
Frölichsthal stelt dat hoewel het recht op adelsverheffing in theorie een prerogatief van de keizer was, territoriale vorsten in de praktijk steeds vaker eigen regels hanteerden voor de erkenning van keizerlijke en regionale adelsbesluiten. Een keizerlijke verheffing moest in grotere territoria vaak afzonderlijk door de landsheer worden erkend. Vanaf de 17e en 18e eeuw laaide de juridische strijd hierover hevig op. Terwijl sommige juristen het exclusieve keizerlijke recht verdedigden, pleitten anderen juist voor de soevereiniteit van de territoriale vorsten om zelfstandig adeldom te verlenen. Deze complexe situatie leidde ertoe dat regionale adeldom vaak niet formeel binnen het gehele Heilige Roomse Rijk werd geaccepteerd.
Het standaardwerk van Karl Friedrich von Frank, Standeserhebungen und Gnadenakte für das Deutsche Reich und die Österreichischen Erblande bis 1806 (1967-1974) somt de vele keizerlijke adelsdiploma’s op. Deze lijst laat zien dat talloze families die al van adel waren, toch door de keizer werden verheven, alsof zij niet al van adel waren. Dit was een absoluut vereiste om buiten hun eigen grensgebied toegang te krijgen tot rijksadellijke privileges en keizerlijke instituties. Voorbeelden van vergelijkbare gevallen waarin bestaande adel tot rijksadel wordt veheven (in plaats van erkend) in dezelfde rang zijn: Von Engel (1739) en Von Storch (1753), Von Cossel (1755).
De problematiek die Frölichsthal schetst, biedt een verklaring voor de situatie van de familie Quast. Dat het adelsdiploma spreekt van een verheffing, sluit een oorspronkelijke, (regionale) landadeldom van de familie niet uit. De conclusie luidt veeleer dat de oude Brandenburgse adellijke status formeel niet binnen het keizerrijk werd erkend. Dit wordt onderstreept door het feit dat Johann Anton Quast ruim een jaar later, zonder specifieke aanleiding, werd verheven tot de titel van Freiherr, wat suggereert dat de eerste verheffing als ontoereikend werd beschouwd om zijn positie adequaat te bevestigen.
De adoptie van kapitein der artillerie Jan Hendrik Quast (1773-1825) door Johann Anton Freiherr von Quast en de daarmee gepaard gaande titelovergang roepen twee interessante vragen op. Ten eerste: leidde deze adoptie met koninklijke Beierse toestemming juridisch tot overgang van de titel? Ten tweede: waarom komt Jan Hendrik Quast niet voor in de Beierse adelsregisters?
Titelovergang
Een belangrijk werk met betrekking tot de titelovergang is het proefschrift van M.D. Ernst (2002). Hierin staat vermeld dat volgens het Beierse Adelsedict van 1808 adeldom destijds ook via adoptie met koninklijke toestemming kon overgaan (p. 319):
Trotz der Einschränkung für die Ordensritter, stand die Frage der Beschränkung des Adoptionsrechtes für Adelige weiterhin nicht – wie in der Zukunft auch – zur Diskussion. § 8 wurde einstimmig und unverändert angenommen:
„§ 8 [AdEd 1808]. In den Fällen, in welchen die Adoption nach den Gesetzen statt hat, kann auch mit Unserer Genehmigung der Adels-Titel auf den adoptirten Sohn vererbt werden“
RBl. 1808, Sp. 2029-2044, hier Sp. 2030 f., Edikt über den Adel im Königreiche Baiern vom 28. Juli 1808, veröffentlicht am 14. September 1808.
M.D. Ernst 2002, p. 319.
In het adelsedict van 1818 was de situatie vergelijkbaar:
Ebenso wie schon die Beratungen zur eigentlichen Verfassungsurkunde, verliefen auch die Diskussionen im Zusammenhang mit dem Adelsedikt(I. Titel) ohne große Auseinandersetzungen. Insgesamt wurden die meisten Regelungen des Adelsediktes von 1808 ohne Änderung übernommen, das gilt insbesondere für die Bestimmungen über die Adelserlangung (§§ 1, 2 AdEd), der ehelichen Abstammung (§ 6 AdEd), des Titelbestandsschutzes, insbesondere für alle Kinder (§ 7 AdEd), die Adoption (§ 8 AdEd), und schließlich das Genehmigungsverfahren für die Adelsverleihung (§§ 9-12 AdEd).
Ernst, p. 335
In § 2 Abs. 2 van het Edict über den Adel im Königreiche Baiern (V. Beilage zur Verfassungsurkunde vom 26. Mai 1818, Titel V. § 4.) is de regeling omtrent adoptie en adelsovergang als volgt geformuleerd:
Durch Legitimation mittelst Königlichen Rescripts, durch Adoption, oder irgend einen andern Privat-Act kann der Adel nur mit ausdrücklicher Königlicher Bewilligung übertragen werden, welche dann für eine neue Verleihung gilt.
V. Beilage zur Verfassungsurkunde vom 26. Mai 1818, Titel V. § 4
Uit de genoemde wetgeving volgt dat de adoptie met koninklijke Beierse toestemming, zoals vermeld in de verklaring van het Pruisische Heroldsamt van 5 januari 1892 (met afstammingsbewijzen op 11 maart 1997 gedeponeerd bij notaris Mr. J.K. Schmitz), in die periode daadwerkelijk leidde tot de overdracht van adeldom.
Beierse adelsregisters
Zeker tot 1813 was een aanzienlijk deel van de Beierse adel niet in de openbare registers opgenomen :
Noch vor Erlaß der Verordnung vom 23.12.1812 verschob der König mit Bekanntmachung vom 15. Oktober 1812 die erst fünf Monate vorher bestimmte Ausschlußfrist von 1. Januar 1813 auf 1. Juli 1813. Er begründete dies damit, dass „die Anmeldungen zur Eintragung in die Adelsmatrikel keineswegs noch in solcher Anzahl erfolgt seyen, daß zu hoffen wäre, sie könnten bis zum 1. Jänner 1813 (…) wenigstens zum größeren Theile vollendet seyn“. Aufgrund der Passivität und Reserviertheit der Adeligen war bis dahin noch nicht klar, ob das Vorhaben letztlich glücken würde.
Ernst, pp. 254-255
Dat Jan Hendrik Quast, waarvan vaststaat dat hij in 1800 in Europa verbleef “om zaken te regelen” (Jordaan, 2011), niet voorkomt in de Beierse adelsregisters, doet aan de geldigheid van deze titelovergang niets af. Zeker tot 1813 weigerde een aanzienlijk deel van de Beierse adel, uit passiviteit of terughoudendheid, zich in te schrijven in de nieuwe openbare registers (Adelsmatrikel). Bovendien verbleef Jan Hendrik Quast in deze periode in de Nederlandse koloniën en viel hij niet onder de Beierse jurisdictie of regelgeving, waardoor er voor hem geen plicht, noch noodzaak bestond om zich in Beieren te laten registreren.
Literatuur:
Der bayerische Adel und das moderne Bayern, Die Gesetzgebung und Debatte über die persönlichen Privilegien des in Bayern immatrikulierten Adels (1808-1818), Proefschrift Universiteit Passau (2002).